विद्यार्थी समजणे — शिक्षकाचे सर्वात मोठे कौशल्य
शिक्षण देणे म्हणजे फक्त अभ्यासक्रम पूर्ण करणे नाही. खरे शिक्षण तेव्हाच होते जेव्हा शिक्षकाला प्रत्येक विद्यार्थी एक वेगळी व्यक्ती म्हणून समजतो. मानसशास्त्र (Psychology) या विषयाचे ज्ञान शिक्षकाला वर्गातील विविध परिस्थिती प्रभावीपणे हाताळण्यात मदत करते.
प्रकार १: लाजाळू / आत्मविश्वास नसलेला विद्यार्थी
लक्षणे: वर्गात उत्तर देत नाही, डोळे खाली ठेवतो, एकट्याने बसतो.
उपाय: त्याला सुरुवातीला खाजगीत (एकट्याने) बोला. त्याच्या लहान यशाचे कौतुक करा — "आज तू खूप चांगले लिहिले" असे वर्गासमोर सांगा. गट कार्यात त्याला परिचित मित्रांसोबत ठेवा. दबाव टाळा.
प्रकार २: बेशिस्त / लक्ष विचलित करणारा विद्यार्थी
लक्षणे: वर्गात गोंगाट करतो, इतरांना त्रास देतो, शिक्षकांशी वाद घालतो.
उपाय: रागावणे टाळा — हे वर्तन अनेकदा घरचे वातावरण किंवा शिकण्यातील अडचण यांमुळे असते. त्याला जबाबदारी द्या ("आज वर्गमॉनिटर तू आहेस"). त्याच्या उर्जेला सकारात्मक दिशा द्या. पालकांशी खाजगी बोला.
प्रकार ३: अतिशय हुशार पण बोअर होणारा विद्यार्थी
लक्षणे: लवकर काम संपवतो, मग बेशिस्त होतो, इतरांना मदत करत राहतो.
उपाय: त्याला अतिरिक्त आव्हानात्मक प्रश्न द्या. त्याला "Peer Tutor" म्हणून वापरा — तो इतरांना समजावून सांगू शकतो. वाचनासाठी अतिरिक्त पुस्तके द्या.
प्रकार ४: शिकण्यात अडचण असलेला विद्यार्थी (Learning Difficulty)
लक्षणे: वाचण्यात-लिहिण्यात अडथळे, हुशार असूनही मागे राहतो, वारंवार चुका करतो.
उपाय: या मुलांना "मंद" म्हणू नका. Dyslexia सारख्या समस्या सामान्य आहेत. त्यांच्यासाठी तोंडी परीक्षा, मौखिक स्पष्टीकरण आणि अतिरिक्त वेळ द्या. विशेष शिक्षणतज्ज्ञाचा सल्ला घ्या.
सर्वांसाठी एक सूत्र
विद्यार्थ्यांना जेव्हा वाटते की शिक्षकाला त्यांची काळजी आहे, तेव्हा ते अधिक शिकतात. दररोज प्रत्येक विद्यार्थ्याशी किमान एक व्यक्तिगत वाक्य बोला. हे साधे पण अत्यंत प्रभावी आहे.